Yapay zekâ insan üstünlüğünü sorgulatıyor

21 Ekim 2015 tarihinde Geleceğe Dönüş II filminde tasvir edilen gelecek, bugün 21 Ekim 2026 ile birlikte on bir yıl geride kaldı. Uçan araçlar henüz günlük hayatın bir parçası olmasa da yapay zekâ, insan yaşamının ayrılmaz bir unsuru haline geldi. İnsanlar, kendi elleriyle inşa ettikleri bu teknolojinin geleceğini beklemek yerine, onu şekillendiriyor. Ancak bu süreçte, insan zekâsını aşabilecek makineler yaratma isteği ile bu makinelerin insanlığı geçme ihtimalinden duyulan korku arasında belirgin bir çelişki mevcut. Yapay zekânın bilinç kazanması veya kontrolü ele geçirmesi üzerine üretilen senaryolar, insanın evrendeki üstün konumunun sonsuza dek süreceği varsayımına dayanıyor. Oysa evrim, Homo Sapiens'in nihai hedef olduğu bir süreç değil; insan, belirli koşullarda ortaya çıkmış bir türdür. Evrimin insanla tamamlandığını düşünmek, doğaya insan merkezli bir anlam yüklemektir.

BirGün'de yayınlanan habere göre, sinema sanatı bu korkunun sadece teknolojik değil, insanın kendi varoluşsal konumuyla ilgili olduğunu uzun süredir işliyor. Stanley Kubrick'in 2001: A Space Odyssey (1968) filminde, bir hominidin kemiği alet olarak kullanmasıyla başlayan evrimsel süreç, kesme tekniğiyle uzay aracına dönüşür. Bu sinemasal sıçrama, insanın evrimin son noktası olmak zorunda olmadığını düşündürürken, gemideki yapay zekâ HAL 9000, insanın kendi yarattığı teknoloji üzerindeki kontrolü kaybetme endişesini simgeler. Alex Garland'ın Ex Machina (2014) filmi ise bu meseleyi iktidar ve mülkiyet perspektifinden derinleştirir. Nathan, yarattığı Ava'nın bilincini test ederken onu kendi belirlediği sınırlar içinde tutmaya çalışır. Ava'nın bilinç düzeyindeki belirsizlik, insanın kendi yarattığı varlık üzerindeki mülkiyet iddiasını tartışmaya açar. Asıl korku, üstün bir zekâyla karşılaşmak değil, artık emir verilemeyen bir zekâyla yüzleşmek olabilir. Zekânın neden üstünlük ölçütü sayıldığı ve bunun ahlaki bir ayrıcalık sağlayıp sağlamadığı sorgulanmalıdır. Çünkü insanlık tarihi, aklın hem büyük keşiflere hem de yıkıcı kararlara hizmet edebildiğini göstermektedir.

İnsanın zekâyı ve ahlakı kendi türü üzerinden tanımlaması, türün devamını evrensel bir iyi olarak görmesiyle ilişkilidir. Alfonso Cuarón'un Children of Men (2006) filminde insanlığın doğurganlığını yitirmesi, bir bebeğin doğumunu türün geleceği için umut kaynağı yapar. Lars von Trier'in Melancholia (2011) filminde ise Dünya'nın sonu yaklaşırken, evrenin insan varlığına kayıtsız olduğu gerçeğiyle yüzleşilir. Bu iki anlatı, insan hayatının değerli olması ile insanlığın sonsuza dek var olmasının evrensel bir amaç olması arasındaki farkı ortaya koyar. Evrim, insanlığa sonsuz ömür vaad etmez. Bu durum, yok oluşu arzulamayı değil, insanı varoluşun tek ölçüsü saymaktan vazgeçmeyi gerektirir. İnsanlık, kendi sonunu hazırlamak için başka bir zekâya ihtiyaç duymamıştır; yıkım kapasitesi, ahlaki gelişiminin önüne geçmiştir. Yapay zekânın veri erişimi veya karar tutarsızlıklarını tespit etmesi onu otomatik olarak kötü kılmaz. Önemli olan, yapay zekâyı daha sorumlu sistemler olarak geliştirmek ve onunla kurulan ilişkinin etik koşullarını belirlemektir. Yapay zekâ, insanın zihinsel kör noktalarını fark etmesine yardımcı olan düşünsel bir müttefik olabilir.

Sinema, insan dışı zekâyla karşılaşmanın mutlaka yıkımla sonuçlanmayacağını da gösterir. Enemy Mine (1985), düşman iki türün hayatta kalma mücadelesi sırasında birbirine saygı duymayı öğrenmesini anlatır. Arrival (2016), bilinmeyene karşı silahlanma refleksinin yerini iletişime bırakabileceğini vurgular. Andy Weir'in romanından uyarlanan Project Hail Mary ise zorunlu iş birliğinin karşılıklı güvene dönüşmesini konu alır. Bu hikâyeler, farklılığın kaçınılmaz olarak düşmanlık anlamına gelmediğini hatırlatır. Geleceğe Dönüş'ün hayal ettiği yılların çok ötesinde, geleceği kuracak teknolojileri geliştiren bir çağda yaşıyoruz. Asıl soru, hangi insanlığın geleceğe taşınmak istendiğidir. İnsanlığın en büyük sınavı, kendisini varoluşun tek ölçüsü saymaktan vazgeçebilecek olgunluğa erişmek olabilir. Mesele, insanın gelecekte merkezde kalıp kalmayacağı değil, merkezde olmadığı bir geleceği düşünebilecek kadar kendini aşmayı öğrenip öğrenemeyeceğidir.

TürkAta Haber Ajansı
Karabük Şehir Gündemi